Democratie werd geboren samen met een gedeelde informatieruimte. De Griekse polis werkte omdat burgers dezelfde agora bewoonden — dezelfde fysieke ruimte van spraak en oordeel. Toen die ruimte zich uitbreidde voorbij het bereik van de menselijke stem, wankelde de democratie. Rome kon niet vasthouden wat Athene had weten te bereiken, precies omdat het groeide voorbij de schaal waarop gedeelde beraadslaging mogelijk was.
De drukpers veranderde dit. Niet onmiddellijk, en niet zonder geweld — maar in de loop van twee eeuwen creëerde ze iets nieuws: een nationale informatieruimte. Burgers van dezelfde staat begonnen voor het eerst hetzelfde nieuws te lezen, over dezelfde gebeurtenissen te debatteren en iets te delen dat leek op een gemeenschappelijk beeld van de werkelijkheid. Dit is niet toevallig aan de opkomst van de moderne democratie. Het is haar voorwaarde.
Die voorwaarde lost nu op.
Het proces begon met radio en televisie, die nationale grenzen doorbrak en de eerste scheuren aanbracht in de geïntegreerde nationale informatieruimte. Maar de architectuur hield nog stand — omroepen waren gecentraliseerd, gereguleerd en nationaal verankerd. Een burger uit Amsterdam en een burger uit Rotterdam konden het oneens zijn over politiek, maar ze waren het oneens over hetzelfde Nederland.
Het internet maakte daar een einde aan. Niet door buitenlandse stemmen te introduceren — hoewel het dat ook deed — maar door iets fundamentelers: het vernietigde de gedeelde agenda. Vandaag de dag kunnen twee burgers uit hetzelfde land volledig verschillende informatieuniversa bewonen. Ze zijn het niet alleen oneens over de interpretatie van gebeurtenissen. Ze zijn het oneens over welke gebeurtenissen bestaan. Ze argumenteren niet over een kloof heen. Ze spreken vanuit verschillende werkelijkheden.
Dit is geen probleem van desinformatie, hoewel desinformatie het verergert. Het is een structureel probleem. De architectuur die de nationale democratie mogelijk maakte — een gedeelde informatieruimte, een gemeenschappelijke feitelijke basis, het gevoel dezelfde burgerlijke werkelijkheid te bewonen — is vervangen door een architectuur die geoptimaliseerd is voor engagement, wat blijkt te betekenen: geoptimaliseerd voor fragmentatie.
Als democratie een gedeelde informatieruimte vereist, en die ruimte verdwenen is, dan is wat we misschien getuigen niet een crisis van de democratie maar haar structurele veroudering. Democratie sterft misschien op dezelfde manier waarop ze geboren werd — stilletjes, door een verandering in de informatieomgeving, voordat iemand volledig heeft begrepen wat er gaande is.
Wij denken dat deze conclusie te snel getrokken wordt.
De fout ligt in de aanname dat een gedeelde informatieruimte gedeelde inhoud moet betekenen — hetzelfde nieuws, dezelfde verhalen, hetzelfde interpretatiekader. Die versie van gedeelde ruimte is inderdaad verdwenen, en ze komt niet terug. Maar er bestaat een andere soort gedeelde ruimte die het internet niet heeft vernietigd, en die geen algoritme kan fragmenteren: gedeelde ervaring.
Burgers van hetzelfde land hoeven niet hetzelfde televisieprogramma te kijken om de ervaring te delen van hetzelfde zorgstelsel te bezoeken, dezelfde rechtbanken te doorlopen, met dezelfde belastingdienst te dealen, hun kinderen te sturen naar scholen die worden bestuurd door hetzelfde ministerie. Deze ontmoetingen met overheidsgezag zijn universeel, structureel gemeenschappelijk, en — cruciaal — beoordeelbaar. Ze genereren een oordeel. Dat oordeel heeft tot nu toe nergens heen gekund.
Niet voor een ander informatiekanaal. Niet voor een ander platform dat concurreert om aandacht in de gefragmenteerde mediaruimte. Voor een infrastructuur van burgerlijk oordeel — een permanent mechanisme waarmee burgers kunnen vastleggen hoe ze de ambtenaren die over hen gezag uitoefenen daadwerkelijk beoordelen, gekoppeld aan een specifieke functie en een specifieke periode, geaggregeerd tot indices waarmee instellingen structureel rekening moeten houden.
De gedeelde informatieruimte van de twintigste eeuw was gebouwd op wat burgers lazen. De burgerlijke infrastructuur van de eenentwintigste eeuw moet gebouwd zijn op wat burgers ervaren — en wat ze beoordelen.
Democratie heeft niet iedereen nodig die hetzelfde nieuws leest. Ze heeft iedereen nodig die ergens hetzelfde soort oordeel kan registreren.
Die ergens bestaat nog niet op schaal. Het bouwen ervan is waarvoor Teisond dient.